حد مجاز شوری خاک کشاورزی معمولاً با شاخصی به نام هدایت الکتریکی (EC) اندازهگیری میشود که نشاندهنده مقدار نمکهای محلول در خاک است. این مقدار معمولا بر حسب دسیزیمنس بر متر (dS/m) بیان میشود. اگر درجایی از مقاله به EC مناسب خاک کشاورزی اشاره کردیم، منظور همان حد مجازی شوری خاک است.
فهرست مطالب
حد مجاز شوری خاک کشاورزی چقدر است؟
توجه شود که میزان مجاز EC یا همان حد آستانه شوری خاک به نوع محصول کشت شده، اقلیم و مدیریتهای زراعی بستگی دارد. بعضی از گیاهان دربرابر شوری حساس و برخی مقاوم هستند، بنابراین حد مجاز این پارامتر در گیاهان مختلف متفاوت خواهد بود.
محصولات کشاورزی از نظر تحمل به شوری به چهار گروه حساس، نسبتاً حساس نسبتاً متحمل و متحمل تقسیمبندی میشوند. این گروهبندی بر اساس خاک لومی با زهکشی مناسب میباشد.
حد مجاز شوری یا EC مناسب خاک کشاورزی برای محصولات مختلف بصورت جدول زیر است.
| نام گروه | حد مجاز شوری خاک (ds/m) |
|---|---|
| گیاهان حساس | 1.4 |
| گیاهان نسبتاً حساس | 3 |
| گیاهان نسبتاً متحمل | 6 |
| گیاهان متحمل | 10 |
براساس جدول بالا، حد مجاز EC یا همان شوری خاک برای گیاهان حساس به شوری، حدود 1.4، برای گیاهان نسبتاً حساس حدود 3، برای گیاهان نسبتاً متحمل حدود 6 و برای گیاهان متحمل حدود 10 دسیزیمنس بر متر است.
در بعضی نتایج آزمایشات خاک کشاورزی، میزان EC را با واحدهای دیگری مثل میکروزیمنس بر سانتیمتر، میلیموس بر سانتیمتر و … هم نشان میدهند. برای تبدیل این واحدها به یکدیگر از ابزار آنلاین تبدیل واحدهای مختلف شوری خاک استفاده کنید.
گروهبندی کلی تحمل محصولات کشاورزی به شوری خاک
در جداول زیر محصولات مختلف باغی و زراعی از لحاظ تحمل به شوری خاک در کلاسهای مختلف دستهبندی شدهاند.
درختان میوه
| متحمل | نسبتاً متحمل | نسبتاً حساس | حساس |
|---|---|---|---|
| پسته / خرما | انار / آناناس / انجیر / زیتون | انگور / آلو | آلبالو / بادام / پرتقال / تمشک / خرمالو / زردآلو / سیب / شلیل / گردو / گریپ فروت / گلابی / گیلاس / لیمو ترش / نارنگی / هلو |
گیاهان زراعی
| متحمل | نسبتاً متحمل | نسبتاً حساس | حساس |
|---|---|---|---|
| پنبه / تریتیکاله / جو / جو دوسر / چغندر قند / کلزا / کنف | آفتابگردان / سورگوم / سویا / گلرنگ / گندم / لوبیا چشم بلبلی / جو علوفهای / چاودار وحشی / چغندر لبویی / خرفه / کدو خورشتی (سبز) / کرفس | اسفناج / بادام زمینی / باقلا / بامیه / ذرت / کتان / نخود / نیشکر / بادمجان / بروکلی / پیاز (بذری) / تربچه / ذرت شیرین / ذرت علوفهای / سیب زمینی / سیر / شبدر / شلغم / طالبی / فلفل دلمه / کاهو / کدو خورشتی (زرد) / گوجه فرنگی / ماشک / نخود فرنگی / هندوانه / یونجه | برنج / لوبیا سبز / ماش / پیاز خوراکی / توت فرنگی / هویج |
توجه و نکته کاربردی
آستانه تحمل گیاهان به شوری خاک یک مقدار ثابت و مطلق نیست.
اعداد و مقادیر ارائهشده در جداول، بر اساس شرایط استاندارد آزمایشگاهی و میانگین دادههای علمی تعیین شدهاند و بیشتر بهعنوان یک راهنمای کلی مورد استفاده قرار میگیرند. با این حال، میزان واقعی تحمل شوری در گیاهان میتواند بسته به شرایط مختلف تغییر کند.
از جمله عوامل مؤثر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- نوع خاک (بافت، زهکشی و مواد آلی)
- کیفیت آب آبیاری
- شرایط اقلیمی (دما، رطوبت، تبخیر)
- مرحله رشد گیاه
- مدیریت مزرعه (کوددهی، آبیاری، اصلاح خاک)
بنابراین، برای تصمیمگیری دقیق در شرایط واقعی مزرعه، لازم است این اعداد در کنار شرایط محیطی و مدیریتی منطقه تفسیر شوند.
حد مجازی EC خاک برای محصولات مختلف کشاورزی
در جداول زیر میزان مجاز شوری خاک برای محصولات مختلف باغی و زراعی ارائه شده است. میزان مجاز شوری، مقداری است که در آن مقدار عملکرد نسبی 100 درصد است.
درختان میوه
| نام محصول | آستانه تحمل به شوری خاک (ds/m) | درصد کاهش عملکرد به ازای افزایش هر واحد شوری |
|---|---|---|
| انار | 4 | 11.1 |
| انجیر | 4 | 11.1 |
| انگور | 1.5 | 9.6 |
| آلبالو | 0.9 | 23.8 |
| آلو | 2.6 | 31 |
| بادام | 1.5 | 19 |
| پرتقال | 1.3 | 13.1 |
| پسته | 9.4 | 8.4 |
| تمشک | 1.5 | 22 |
| خرما | 4 | 3.6 |
| زردآلو | 1.5 | 24 |
| زیتون | 4 | 11 |
| سیب | 1.7 | 16.7 |
| شلیل | 1.6 | 25 |
| گردو | 1.7 | 16.7 |
| گریپ فروت | 1.2 | 13.5 |
| گلابی | 1.7 | 16.7 |
| گیلاس | 0.9 | 23.8 |
| لیمو ترش | 1.5 | 12.8 |
| هلو | 1.7 | 21 |
گیاهان زراعی
| نام محصول | آستانه تحمل به شوری خاک (ds/m) | درصد کاهش عملکرد با افزایش هر واحد شوری |
|---|---|---|
| آفتابگردان | 4.8 | 5 |
| بادام زمینی | 3.2 | 29 |
| باقلا | 1.6 | 9.6 |
| برنج | 3 | 12 |
| پنبه | 7.7 | 5.2 |
| تریتیکاله | 6.1 | 2.5 |
| جو | 8 | 5 |
| جو دوسر | 5.2 | 5.2 |
| چغندرقند | 7 | 5.9 |
| ذرت | 1.7 | 12 |
| سورگوم | 6.8 | 16 |
| سویا | 5 | 20 |
| کتان | 1.7 | 12 |
| کلزا | 11 | 13 |
| کنف | 8.1 | 11.6 |
| گلرنگ | 5.3 | 5.5 |
| گندم | 6 | 7.1 |
| گندم دوروم | 5.9 | 3.8 |
| لوبیا چشم بلبلی | 4.9 | 12 |
| لوبیا سبز | 1 | 19 |
| ماش | 1.8 | 20.7 |
| نیشکر | 1.7 | 5.9 |
| اسفناج | 2 | 7.6 |
| بادمجان | 1.1 | 6.9 |
| بامیه | 2.7 | 11.1 |
| پیاز بذری | 1 | 8 |
| پیاز خوراکی | 1.2 | 16 |
| تربچه | 1.2 | 13 |
| چغندر لبویی | 4 | 9 |
| خرفه | 6.3 | 9.6 |
| خیار | 2.5 | 13 |
| ذرت شیرین | 1.7 | 12 |
| سیر | 3.9 | 14.3 |
| سیب زمینی | 1.73 | 12 |
| شلغم | 0.9 | 9 |
| فلفل دلمهای | 1.5 | 14 |
| کاهو | 1.3 | 13 |
| کدو خورشتی زرد | 3.2 | 16 |
| کدو خورشتی سبز | 4.9 | 10.5 |
| گوجه فرنگی | 2.5 | 9.9 |
| نخود فرنگی | 3.4 | 10.6 |
| هویج | 1 | 14 |
| جو علوفهای | 6 | 7.1 |
| چاودار وحشی | 2.7 | 6 |
| ذرت علوفهای | 1.8 | 7.4 |
| شبدر | 1.5 | 12 |
| ماشک | 3 | 11 |
| یونجه | 2 | 7.3 |
| هندوانه | 2 | 20.3 |
| طالبی | 2.2 | 7.3 |
| توت فرنگی | 1 | 33 |
اگر نمیدانید مقدار شوری آب گزارش شده در برگه آزمایش شما چه اثری روی میزان عملکرد محصول مدنظر دارد، از محاسبهگر اثر شوری بر محصولات کشاورزی استفاده کنید.
چند سوال رایج درباره میزان مجاز شوری خاک کشاورزی
در میان محصولات زراعی، جو، چغندرقند و پنبه از مقاومترینها به شوری هستند و میتوانند در خاکهایی با هدایت الکتریکی (EC) بالا هم رشد قابل قبولی داشته باشند. علاوه بر این، سورگوم، کلزا و برخی ارقام اصلاحشدهی گندم نیز تحمل نسبتاً خوبی در برابر تنش شوری دارند. انتخاب این گیاهان برای اراضی شور، راهکاری مؤثر برای حفظ عملکرد و صرفه اقتصادی است.
در بین درختان، نخل خرما بیشترین تحمل را به شوری دارد. پس از آن، پسته، انار، زیتون و انجیر گزینههای مناسبی برای مناطق با آب و خاک شور یا لبشور هستند. البته حتی این گیاهان هم اگر شوری از حد تحملشان بالاتر برود، با کاهش کیفیت و اندازه محصول مواجه میشوند.
شوری خاک باعث نوعی «خشکی فیزیولوژیک» میشود؛ یعنی با وجود آب، گیاه قادر به جذب آن نیست. کاهش رشد و کوتاه ماندن گیاه معمولاً اولین نشانه است. سپس سوختگی نوک و حاشیه برگها (بهویژه برگهای پیر)، زردی، ریزش برگ و شکوفه و در نهایت کاهش کیفیت و اندازه محصول دیده میشود.
