شاید تجربهاش را داشته باشید؛ وقتی به مزرعه چغندرقند سر میزنید و میبینید بعضی بوتهها در همان سال اول، به جای تمرکز روی رشد غده، به ساقه رفته و گل دادهاند!
این پدیده که در ادبیات کشاورزی با نام بولتینگ یا ساقهدهی زودرس معروف است، از مشکلات رایج و شناختهشده در زراعت چغندرقند به حساب میآید. اما چه اتفاقی میافتد که این گیاه دوساله، عجله میکند و بدون اینکه یک سال کامل را پشت سر بگذارد، وارد مرحله زایشی میشود؟ در این مطلب میخواهیم با زبانی ساده این موضوع را بررسی کنیم.
فهرست مطالب
چغندرقند؛ گیاهی با نقشه راه دو ساله
برای اینکه بفهمیم پدیده بولتینگ از کجا ریشه میگیرد، باید با ماهیت این گیاه آشنا شویم. چغندرقند در اصل یک گیاه دوساله است:
- سال اول: گیاه تمام توان خود را روی برگدهی و انباشتن قند در ریشه میگذارد. کشاورز هم دقیقاً در پایان همین مرحله، ریشهها را برداشت میکند.
- سال دوم: پس از گذر از زمستان، گیاه از ذخایر قندی ریشهاش استفاده میکند تا ساقه بزند، گل بدهد، بذر تولید کند و چرخه زندگیاش را به اتمام برساند.
حالا وقتی چغندر در همان سال اول این مسیر را طی میکند، یعنی یک جایی این برنامه طبیعی به هم ریخته است. اما عوامل این اخلال کداماند؟
چغندرقند برای دریافت سیگنال گلدهی، نیاز به تجربه یک دوره سرمای پیوسته دارد. در کشت پاییزه ایران وقتی گیاه یک زمستان تمام را میگذراند، گویی پیامی دریافت میکند که سال اول تمام شده و حالا نوبت فاز بعدی است. پس با گرمتر شدن هوا و بلندتر شدن روزها در بهار، به جای ادامه رشد ریشه، مستقیم سراغ ساقهزنی و گلدهی میرود.
دلایل اصلی ساقهدهی زودهنگام چغندر در سال اول
چند دلیل اصلی این موضوع :
قرار گرفتن طولانی در برابر سرمای زمستانه
وقتی کاشت در پاییز انجام میشود، بوتهها ماهها در معرض دمای پایین، بهویژه بازه ۴ تا ۷ درجه سانتیگراد، قرار میگیرند. این سرمای ماندگار، قفل ژنتیکی مربوط به گلدهی را باز میکند. به محض اینکه هوا در فروردین و اردیبهشت رو به گرمی میرود، گیاه پا به مرحله زایشی میگذارد.
انتخاب نادرست رقم بذر (کلیدیترین عامل مدیریتی)
بذرهایی که برای کشت بهاره تهیه میشوند، آستانه تحمل پایینی در برابر سرما و بولتینگ دارند. استفاده از این ارقام در کشت پاییزه، مزرعه را با خطر جدی مواجه میکند. در مناطق پاییزهکار مثل خوزستان، گلستان، بخشهایی از کرمانشاه یا نواحی گرمسیری فارس، تنها گزینه منطقی، بذرهای «مقاوم به بولتینگ» هستند.
کاشت زودتر از زمان مناسب
اگر کاشت پاییزه خیلی پیش از موعد معمول، مثلاً در اوایل شهریور، انجام شود، گیاه پیش از رسیدن سرما به اندازه قابل توجهی رشد میکند. بوتههای درشتتر پذیرای بهارهسازی هستند و این فرآیند در آنها با سرعت بیشتری پیش میرود. نتیجه این است که در بهار زودتر از بقیه به ساقه میروند.
افزایش طول روز در بهار
چغندرقند گیاهی است که به طول روز حساسیت دارد و در دسته گیاهان روزبلند جای میگیرد. وقتی سرمادیدگی زمستان به پایان رسیده، بلندتر شدن روزها در بهار مثل یک فرمان عمل میکند و تولید ساقه و گل را در گیاه شتاب میدهد.
چرا گلدهی در چغندر قند ضرر دارد؟
وقتی چغندر در اواخر فصل به ساقه میرود، دو خسارت جدی به مزرعه میزند:
- کاهش محسوس درصد قند: قند انباشته در ریشه مصرف ساقهها، گلها و بذرها میشود. ریشهها ضعیف، سبک و بیشیره خواهند شد.
- فیبری و سفت شدن بافت ریشه: ریشه حالت چوبی پیدا میکند. این وضعیت هم کار ماشینهای برداشت را دشوار میکند و هم در کارخانههای قند به تیغههای رندهکن آسیب میزند.
پیشگیری از بولتینگ در کشت پاییزه
- استفاده از ارقام مقاوم و ویژه پاییزه: تنها راه چاره در کشت پاییزه، استفاده از بذرهایی است که اصلاح ژنتیکی شدهاند و سرمای زمستان بهراحتی آنها را به گلدهی وادار نمیکند.
- رعایت دقیق زمان کاشت: کاشت باید منطبق بر توصیههای کارشناسی منطقه باشد تا گیاه پیش از رسیدن زمستان بیش از حد رشد نکند.
- مدیریت آبیاری و تغذیه: تأمین بههنگام عناصر غذایی مورد نیاز گیاه، توان آن را در تحمل نوسانات دمایی بالا میبرد.
سوالات رایج درباره ساقه و گلدهی چغندرقند
بله، معمولاً تحویل میگیرند؛ اما به خاطر افت عیار و چوبیشدن ریشه، درصد کسر بالایی در محاسبات اعمال میشود که از نظر اقتصادی برای کشاورز توجیه ندارد.
چون در کشت بهاره، بذر در شرایطی کاشته میشود که هوا رو به گرمی است و گیاه اصلاً آن دوره سرمای پیوسته زمستانه را تجربه نمیکند. پس مستقیم ریشهاش را میسازد و در پاییز بدون هیچ ساقهای برداشت میشود.
استانهایی مثل خوزستان، گلستان، ایلام، کرمانشاه و بخشهایی از فارس و اصفهان که مناطق اصلی کشت پاییزه چغندرقند هستند، در صورت انتخاب نادرست بذر یا تغییرات آبوهوایی ناگهانی، بیشتر در معرض این خطر قرار دارند.
یک پاسخ
نکات خوبی داشت مقالتون. ممنون