کاشت گندم دیم در بسیاری از استانهای ایران رایج بوده و در بعضی مناطق میزان عملکرد بالا و در برخی دیگر پایین است. این پایین بودن عملکرد در گندم دیم دلایل مختلفی دارد که باید نسبت به آنها آگاهی داشت.
فهرست مطالب
در این مقاله به نکات مهم درباره افزایش عملکرد گندم دیم خواهیم پرداخت.
عملکرد گندم دیم در ایران
براساس آمارنامه وزارت جهاد کشاورزی در سال زراعی 1401-1400، حدود 65 از مساحت کل زمینهای گندم کشت شده در ایران مربوط به گندم دیم بوده است. این مساحت حدود 33 درصد از کل تولید گندم در ایران را شامل شده است.
میانگین عملکرد گندم دیم ایران در این سال زراعی حدود 986 کیلوگرم در هکتار گزارش شده است. توجه شود که این عدد، میانگین عملکرد کل استانها بوده است.
مطمعنا میزان عملکرد در برخی از استانها کمتر و در برخی دیگر بیشتر بوده است. به عنوان مثال در این سال زراعی، استان کردستان با 4.8 تن در هکتار بیشترین عملکرد گندم دیم را در بین استانها داشت. ازطرفی استان بوشهر با میانگین 281 کیلوگرم در هکتار کمترین عملکرد گندم دیم را داشت.
مقایسه سطح زیر کشت، میزان تولید کل و عملکرد گندم دیم با آبی در کل کشور (سال زراعی 1401-1400)
| محصول | سطح زیر کشت (هکتار) | میزان تولید (تن) | میانگین عملکرد (کیلوگرم در هکتار) |
|---|---|---|---|
| گندم آبی | 2369716 | 8810010 | 3718 |
| گندم دیم | 4538829 | 4473723 | 986 |
راهکارهای افزایش عملکرد گندم دیم
عملکرد گندم در مناطق دیم تحت تاثیر میزان بارندگی، مدیریتهای زراعی انجام شده توسط کشاورز و نوع رقم قرار دارد. بخشی از این موارد قابل کنترل و بخش دیگر غیرقابل کنترل است.
توجه ویژه به اقلیم و میزان بارندگی
باتوجه به اینکه کشت دیم بوده و امکان آبیاری وجود ندارد، تامین رطوبت لازم برای رشد گیاه از طریق بارندگی تامین میشود. قبل از کاشت گندم دیم، به میزان بارندگی سالیانه منطقه خود توجه ویژه داشته باشید.
در بارندگیهای سالیانه کمتر از 300 میلیمتر، افت عملکرد گندم دیم قابل پیشبینی خواهد بود. همانطورکه در بالا گفتیم، میزان عملکرد گندم دیم در استان بوشهر در سال زراعی 1401-1400 کمتر از بقیه استانها بوده است، دلیل عمده این عملکرد، پایین بودن بارندگیهای منطقه است.
در بحث بارندگی، علاوه بر میزان بارندگی، توزیع آن نیز اهمیت ویژه دارد. اینکه بارندگی در چه زمانی اتفاق بیفتد حائز اهمیت است. به عنوان مثال گندم حساسیت بالایی به کمبود رطوبت خاک در مرحله گلدهی و گردهافشانی دارد. اگر در این مرحله رطوبت کافی در خاک فراهم نباشد، افت عملکرد قابل پیشبینی خواهد بود.
در مراحل دیگر نیز باید رطوبت کافی در خاک موجود باشد.
اثرات کمبود رطوبت در مراحل مختلف رشد گندم دیم
| مرحله رشدی گندم | اثر کم آبی |
|---|---|
| جوانه زنی و سبز شدن | گیاهچه ضعیف و غیر یکنواختی مزرعه |
| پنجه زنی | کاهش تعداد پنجههای بارور |
| رشد ساقه | کاهش تعداد سنبله و سنبلچه |
| ظهور سنبله و گلدهی | کاهش تعداد دانه در سنبله، کاهش عملکرد |
| دوره پرشدن دانه | کاهش وزن دانه، کاهش عملکرد |
انتخاب رقم مناسب بذر برای کاشت
امروزه ارقام متنوعی از گندم دیم در کشور تولید شدهاند. از ارقام گندم دیمی که در مناطق مختلف کشت میشوند میتوانیم به رقم باران، هشترود، اوحدی، آفتاب، آذر2 و … اشاره کنیم.
هرکدام از ارقام تولید شده ویژگیهای بخصوصی دارند. برای کاشت از ارقامی استفاده کنید که سازگاری بالایی به منطقه شما داشته و عملکرد مناسبی داشته باشند. اگر رقمی در استانی عملکرد مطلوبی تولید کرده، به این معنی نیست که حتما در منطقه شما هم همین عملکرد را تولید خواهد کرد!
بهترین توصیه در زمینه انتخاب رقم بذر گندم دیم، مراجعه به جهاد کشاورزی منطقه است.
رعایت تاریخ کاشت در گندم دیم
زمان مناسب برای کشت گندم دیم بر اساس منطقه و شرایط آب و هوایی متفاوت است. کشت باید زمانی انجام شود که گیاهچهها فرصت کافی برای رشد در پاییز و تحمل سرمای زمستان را داشته باشند.
نکته مهم در تعیین زمان کشت گندم دیم، دمای خاک است. گندم میتواند در محدودههای دمایی مختلف جوانه بزند، اما بهترین دما برای جوانهزنی حدود ۲۰ درجه سانتیگراد است.
تأخیر در کشت یا کشت نامناسب ممکن است منجر به موارد زیر شود:
- کاهش میزان جوانهزنی به دلیل دماهای پایین
- کاهش تعداد پنجهها
- کاهش تعداد و وزن دانهها به دلیل گرمای زودرس در پایان فصل
همچنین، کشت زودتر از موعد ممکن است باعث شود گیاهچهها بیش از حد رشد کنند و با افزایش رشد رویشی، خطر سرمازدگی در زمستان افزایش پیدا کند.
تاریخ مناسب کاشت گندم دیم در استانهای مختلف کشور
| نوع اقلیم | تاریخ مناسب کاشت |
|---|---|
| سردسیری | اواخر شهریور تا نیمه اول مهر قبل از اولین بارندگی موثر پائیزه |
| معتدل | اواسط مهر تا اواسط آبان قبل از اولین بارندگی موثر پائیزه |
| گرمسیری | اواسط آبان تا اواسط آذر |
رعایت مقدار بذر مصرفی در گندم دیم
برای کاشت گندم دیم، مقدار بذر مورد نیاز بسته به شرایط مختلفی مثل تاریخ کاشت، روش کاشت، شرایط آب و هوایی، خصوصیات رقم مثل وزن هزار دانه، قدرت پنجه زنی و خصوصیات خاک متفاوت است.
تراکم مناسـب کاشت بذر گنـدم دیـم در اقلیمهای مختلف کشور از 300 تا 450 بذر در متر مربع (حدود 100 تا 165 کیلوگرم بذر در هکتار) با روش خطیکاری متغیر است. در ادامه مقدار بذر مصرفی بسته به نوع اقلیم ارائه شده است.
مقدار تراکم بذر در مترمربع و مقدار بذر مصرفی گندم دیم در هکتار در اقلیمهای مختلف
| نوع اقلیم | تراکم بذر در مترمربع | مقدار بذر مصرفی در هکتار |
|---|---|---|
| سردسیری | 350 تا 380 بذر | 130 تا 165 کیلوگرم |
| معتدل | 300 تا 350 بذر | 110 تا 140 کیلوگرم |
| گرمسیری | 300 تا 350 بذر | 105 تا 125 کیلوگرم |
- در تمام اقلیمها با بارندگی کمتر و خطر گرما، میزان بذر مصرفی 10 درصد کمتر از مقدار توصیه شده در نظر گرفته شود.
- در مناطق سردسیری با خطر یخبندان، میزان بذر مصرفی 10 درصد بیشتر از مقدار توصیه شده درنظر گرفته شود.
- به ازای هر 10 روز تاخیر در کاشت، میزان 10 درصد به بذر مصرفی اضافه شود.
رعایت عمق مناسب کاشت
یکی از رایجترین مشکلاتی که در کشتهای دیم گزارش میشود، سبز شدن غیریکنواخت مزرعه و در مواردی عدم سبز شدن گیاهچه است. بخشی از این مشکل میتواند به دلیل عدم رعایت عمق کاشت بذر باشد.
در کشت عمیق ممکن است بذر ذخایر کافی برای رساندن ساقهچه به سطح زمین را نداشته باشد و عدم سبز شدگی در مزرعه را شاهد باشیم. عدم رعایت عمق کاشت میتواند باعث مشکلات زیر شود.
- غیریکنواختی و تاخیر در سبز شدن مزرعه
- کاهش پنجه زنی
- سرمازدگی گیاهچه
عمق کاشت بسته به اقلیم، نوع رقم، وضعیت خاک و … متفاوت است اما بصورت عمومی عمق مناسب کاشت بذر در گندم دیم حدود 3 تا 5 سانتیمتر توصیه میشود.
رعایت اصول کوددهی در گندم دیم
کوددهی گندم دیم با شرایط آبی بسیار متفاوت است. هر کودی را در هر مرحله نمیتوان استفاده کرد. در مناطقی که بارندگی خیلی کم است، استفاده از کودها ممکن است خود باعث ایجاد تنش و آسیب به مزرعه شود.
به نکات مهم کوددهی زیر در کشت گندم دیم توجه داشته باشید.
- حجم و نوع کودها را براساس میزان بارندگی تنظیم کنید. اگر رطوبتی در خاک وجود نداشته باشد، مصرف کود جز هدررفت هزینه فایده دیگری نخواهد داشت.
- استفاده از کودهای بذرمال در گندم دیم باعث تقویت بذور برای بهبود جوانه زنی، سبز شدن و استقرار مناسب گیاهچه میشوند. در مقاله جداگانه به اهمیت بذرمال گندم پرداختیم.
- قبل از کاشت از کودهای پایه نیتروژنی، فسفره و پتاسیمی استفاده کنید. اگر میزان بارندگی در منطقه شما خیلی کم است، فقط به مصرف کودهای نیتروژنی بسنده کنید.
- کودهای نیتروژنی مثل اوره از مهمترین کودهایی هستند که در کشت گندم دیم استفاده میشوند.
- کودهای اوره را قبل از بارندگیها و در چند مرحله از مراحل رشدی مثل پنجه زنی و ساقه روی مصرف کنید. تمام کودهای نیتروژنی مثل اوره باید تا قبل از ظهور سنبل مصرف شوند.
- مصرف بیرویه کودها در گندم دیم باعث خسارت و کاهش عملکرد میشود.
برنامه کوددهی گندم در شرایط دیم بصورت جدول زیر قابل توصیه است. توجه شود که این جدول بصورت عمومی و برای تمام شرایط توصیه شده است. استفاده از آزمایشات خاک و بررسی وضعیت منطقه میتواند در اجرای یک برنامه کوددهی اختصاصی موثر باشد.
جدول کوددهی گندم دیم
| مرحله | نوع کودهای مصرفی | اثر |
|---|---|---|
| قبل کاشت | کودهای پایه نیتروژنی، فسفره و پتاسیم | تامین عناصر غذایی اصلی برای دوره رشد |
| حین کاشت | بذر مال گندم | تقویت بذور برای جوانه زنی و سبز شدن |
| پنجه زنی | کودهای نیتروژنی مثل اوره | افزایش رشد، افزایشت تعداد پنجه |
| ساقه روی | کودهای نیتروژنی مثل اوره در چند مرحله | افزایش رشد بوته |
| ظهور سنبل | کودهای ریزمغذی و کلسیم بصورت محلولپاشی | افزایش تعداد دانه در سنبله |
چند منبع
- آمارنامه جهاد کشاورزی 1401-1400
- وزارت جهاد کشاورزی، 1392، دستورالعمل فنی کاشت گندم
- Wheat Growth & Development
- Optimal Seeding Rates for Small Grains
