افزایش عملکرد گندم با برنامه کودی در ۱۴۰۵

افزایش عملکرد گندم و رسیدن به تناژ بالای آن نیازمند آشنایی با فرآیندهای فیزیولوژیکی مراحل مختلف رشد گندم، رعایت مدیریت‌های زراعی مانند اجرای برنامه کودی و فراهمی شرایط محیطی مساعد است.  

در این آموزش قصد داریم در رابطه با عملکرد گندم ایران، عوامل موثر در عمکرد، راهکارهای افزایش تناژ در گیاه گندم و توصیه کودی در مراحل مختلف رشد گندم صحبت کنیم.

تناژ گندم در هکتار چقدر است؟

براساس آمارنامه وزارت جهاد کشاورزی در سال زراعی 1401-1400، میانگین عملکرد گندم آبی در استان‌های البرز، تهران، کرمانشاه، کردستان و سمنان بیشتر از سایر استان‌های گزارش شده است.

در همین سال زراعی، میانگین عملکرد گندم آبی ایران در هکتار 3718 کیوگرم و عملکرد گندم دیم در هکتار 986 کیلوگرم بوده است. در جدول زیر میانگین عملکرد گندم آبی و دیم را به تفکیک هر استان مشاهده می‌کنید.

استان	عملکرد گندم آبی (کیلوگرم در هکتار)	عملکرد گندم دیم (کیلوگرم در هکتار )
آذربایجان شرقی	3,373	887
آذربایجان غربی	4,283	1,211
اردبیل	4129	971
اصفهان	4,336	891
البرز	5,195	1,113
ایلام	3,270	485
بوشهر	1,969	281
تهران	5,159	840
جنوب استان کرمان	4,111	–
چهال محال و بختیاری	3,522	3,522
خراسان جنوبی	2,896	1,678
خراسان رضوی	4,418	581
خراسان شمالی	3,353	1,063
خوزستان	1,063	1,063
زنجان	4,398	934
سمنان	4,751	1,523
سیستان و بلوچستان	2,894	2,894
فارس	3,507	575
قزوین	4,270	853
قم	4,727	815
کردستان	4,827	4,827
کرمان	3,849	955
کرمانشاه	5,000	1,081
کهگیلویه و بویراحمد	1,081	922
گلستان	3,370	3,370
گیلان	3,370	3,370
لرستان	3,747	883
مازندران	4,176	2,455
مرکزی	4,045	759
هرمزگان	3,855	978
همدان	3,953	633
یزد	4,044	–
میانگین عملکرد کل کشور	3,718	986

توجه شود که داده‌های جدول برای هر استان بصورت میانگین عملکرد در هر هکتار بیان شده و ممکن است کشاورزی در استانی به رکورد عملکرد نیز دست یابد و کشاورز دیگری عملکرد پایینی داشته باشد، اعداد مندرج، بصورت میانگین عملکرد گندم در کل زمین‌های زیرکشت گندم آن استان محاسبه شده است.

براساس آمارهای جهانی، میانگین عملکرد گندم ایران نسبت به میانگین جهانی و برخی کشورهای همسایه مانند ترکیه کمتر است. شاید دلیل عمده این باشد که درصد زمین‌های زیرکشت گندم دیم بیشتر از آبی است و همین موضوع باعث کاهش میانگین عملکرد گندم در ایران می‌شود.

همچنین مدیریت‌های ناصحیح و اجرای برنامه‌های کودی و عدم حمایت‌های دولتی و کمبود آموزش در این زمینه باعث شده که عملکرد گندم ایران نسبت به سایر کشورها پایین باشد.

با رعایت مواردی که در این مقاله ذکر می‌شود، براحتی می‌توانید افزایش عملکرد گندم را در مزارع خود شاهد باشید.

چه عواملی بر عملکرد گندم موثر هستند؟

اگر بخواهیم عوامل موثر در افزایش عملکرد گندم را بررسی کنیم، می‌توان آنها را در 3 دسته و بصورت زیر طبقه‌بندی کرد:

عوامل محیطی، اقلیمی و آب و هوا : وقوع تنش‌های محیطی مانند گرما یا سرما، نزولات باران و یا حمله آفات و بیماری‌ها تاثیر بسزایی در افزایش یا کاهش عملکرد گندم دارد.

عوامل ژنتیکی (نوع رقم) : انتخاب ارقام مناسب منطقه و پرمحصول و همچنین مقاوم در برابر آفات و بیماری‌ها می‌تواند به افزایش عملکرد کمک کند.

مدیریت‌های زراعی توسط کشاورز : این بخش شامل انواع تکنیک‌ها و روش‌هایی است که از زمان کاشت تا برداشت باید اجرا شوند تا عملکرد مطلوب حاصل شود. مانند روش‌های صحیح آبیاری، نحوه کاشت، مدیریت کوددهی ، مبارزه با آفات، بیماری‌ها، علف‌های هرز و …

راهکارهای افزایش عملکرد گندم

برای افزایش عملکرد گندم باید عوامل بازدارنده و موثر بر عملکرد را شناسایی و در صورت امکان هرکدام از آنها را بصورت بهینه مدیریت کرد. مهم‌ترین مواردی که می‌توان به آنها اشاره کرد بصورت زیر است :

انتخاب بذر مناسب برای کشت

زمانی که صحبت از انتخاب بذر می‌شود، باید عوامل پراهمیت در این موضوع را در نظر گرفت :

• بالا بودن قدرت جوانه زنی بذر : این بدان معناست که بذور گندم دارای قدرت جوانه‌زنی بالایی باشند. به عنوان مثال 2 رقم بذر داریم، 100 عدد بذر از هرکدام برداشته و روی آنها تست جوانه‌زنی انجام می‌دهیم، در رقم اول 80 بذر جوانه زده و در رقم دوم 90 بذر، اینجا رقم دوم نسبت به اولی دارای قوه نامیه بالاتری است.
• بالا بودن خلوص فیزیکی و ژنتیکی بذر: سعی کنید بذوری را تهیه کنید که عاری از هرگونه بذر علف هرز بوده و بذر ارقام دیگر گندم در آن مخلوط نشده باشد.
• آلوده به آفات و بیماری‌های دیگر نباشد: قبل از کشت باید بذور را با سموم قارچ‌کش مناسب ضدعفونی کرد.
• استفاده از بذور درشت و با وزن هزار دانه بالا : بذور درشت، سرعت رشد گیاهچه‌های بیشتر، تعداد پنجه بارور زیاد و افزایش عملکرد گندم بالاتری نسبت به بذور ریز حاصل می‌کنند.
• از بذور مناسب و سازگار به منطقه مورد نظر خودتان استفاده کنید.

بهترین راه برای انتخاب بذر گندم مناسب و سازگار به منطقه مورد نظر شما این است که به جهاد کشاورزی منطقه خودتان مراجعه کنید تا بذر مناسب برای کشت معرفی شود.

کشت بذر در تاریخ مناسب

یکی دیگر از عواملی که می‎‌تواند در افزایش عملکرد گندم موثر باشد، توجه به تاریخ کشت است. در ایران معمولا گندم را در فصل پائیز کشت می‌کنند. نکته مهمی که باید به آن توجه داشت این است که مهم‌ترین عامل تعیین کننده در زمان کشت گندم، دمای خاک است. گندم در دامنه‌های مختلف دمایی جوانه می‌زند اما دمای مطلوب برای آن 20 درجه‌سانتی‌گراد است. زمان کشت بسته به منطقه و شرایط آب و هوایی متفاوت است. زمانی باید اقدام به کشت کنید که فرصت کافی برای رشد گیاهچه‌ها در پائیز و ورود به زمستان جهت دریافت نیاز سرمایی وجود داشته باشد.

توجه شود که زمان کشت برپایه تاریخ تقویمی نادرست است و باید تاریخ کاشت مطلوب گندم در هر منطقه براساس دمای خاک تعیین و انجام شود.

تاخیر در کشت باعث می‌شود به علت افت دما، گیاهچه‌ و ریشه‌ها‌ فرصتی برای رشد و توسعه نداشته باشند و استقرار مناسب بوته‌ها صورت نگیرد، در چنین شرایطی گیاه در برابر سرمای زمستان حساس خواهد شد. تاخیر در کاشت یا کشت کرپه موارد زیر را به دنبال دارد.

• کاهش درصد سبز شدن مزرعه در نتیجه مواجه شدن با دماهای پایین
• کاهش تعداد پنجه‌ها
• کاهش تعداد دانه و وزن آن در اثر گرمای زودرس انتهای فصل

البته کشت زودهنگام نیز باعث می‌شود گیاهچه‌ها رشد زیادی کرده و در اثر رشد رویشی زیاد، احتمال سرمازدگی در زمستان بالا می‌رود.

تراکم مناسب کشت

دوستان عزیز یکی دیگر از مهم‌ترین عوامل موثر در افزایش عملکرد گندم، رعایت تراکم مناسب کشت است. حتما مشاهده کرده‌اید که بسیاری از افراد برای کشت گندم، موارد عمومی را توصیه یا اجرا می‌کنند. به عنوان مثال چنین می‌گویند X کیلوگرم بذر در هکتار برای کشت کفایت می‌کند. اما سوال اینجاست، این مقدار بذر برای همه بذور ریز و درشت قابل توصیه و اجراست؟ به عنوان مثال اگر 250  کیلوگرم بذر ریز تهیه کنیم، احتمال اینکه تراکم بوته‌ها زیاد شود بالا می‌رود، همین مقدار بذر ممکن است برای بذور درشت کمتر نیز باشد. یا مورد دیگر اینکه اگر همین 250 کیلوگرم بذر قدرت جوانه‌زنی پایینی داشته باشد چه؟ نباید برای جبران این ضعف مقدار بذر بیشتری در نظر بگیریم؟ الان متوجه شده‌اید که برای هر منطقه و اقلیم و هرنوع رقمی باید مقدار بذر مصرفی بخصوصی را کشت کنیم.

باتوجه به اینکه وزن ارقام مختلف گندم متفاوت است، این صفت تاثیر زیادی در میزان بذر مصرفی دارد. توصیه می‌شود به جای استفاده از عبارت میزان بذر، عبارت تراکم بذر توصیه شده برای هر اقلیم و منطقه و براساس وزن هزار دانه رقم، قوه نامیه (زنده بودن و قدرت جوانه‌زنی بذر) و خلوص فیزیکی بذر به‌کار رود.

 تراکم مناسب بذر در زراعت‌ گندم در اقلیم‌های مختلف کشور از 400 تا 500 بذر در مترمربع متغیر است. میزان بذر مناسب به طور عموم بسته به نوع خاک، بستر بذر، تاریخ کشت، روش کشت، اقلیم منطقه و ویژگی‌های رقم متفاوت است.

نوع اقلیم	تراکم بذر در مترمربع
گرم و خشک	400-450
معتدل	450-500
سرد	450-500

فرض کنید وزن هزار دانه رقم گندمی 38 گرم، درصد خلوص فیزیکی آن 97 و قوه نامیه 98 درصد است، اگر قصد داشته باشیم 450 بذر در هر مترمربع کشت کنیم، میزان بذر مصرفی گندم در هکتار باتوجه به اطلاعات داده شده فرمول محاسبه بذر مصرفی بصورت زیر محاسبه می‌شود.

براساس فرمول بالا اگر درصد جوانه‌زنی بذری کم باشد و بذر ازکیفیت مناسبی برخوردار نباشد، میزان بذر مصرفی درهکتار افزایش پیدا خواهد کرد.

زمین‌هایی که حاصلخیزی کمتری دارند، درصورتی که تراکم بوته‌ها از حد معمول بالاتر باشد، بین آنها رقابت شدیدی شکل گرفته، رشد و توسعه ریشه محدود شده و استقرار مناسبی نخواهند داشت. از طرفی در تراکم بالا نفوذ نور به داخل بوته‌ها کمتر شده و احتمال خوابیدگی و توسعه بیماری‌های قارچی زیاد می‌شود.

توجه بسیار مهم: رسیدن به تراکم مطلوب بوته در مزرعه صرفا با افزایش یا تنظیم میزان بذر مصرفی حاصل نمی‌شود، هرچند باید میزان بذر مصرفی نیز در نظر گرفته شود، اما اگر بذر با رقم مناسبی انتخاب نشود، تاریخ مناسبی برای کشت انتخاب نشود یا در زمان کاشت رطوبت کافی در خاک فراهم نشود و خاک حاصلخیز نباشد یا بذر در عمق مناسبی کشت نشود، عملا جوانه‌زنی و سبز شدن بذور بصورت یکنواخت صورت نگرفته و تراکم مناسبی از بوته را در مزرعه نخواهیم داشت، این خود یکی از عوامل کاهش عملکرد در مزارع گندم است و باید توجه ویژه‌ای به این موضوع در جهت افزایش عملکرد گندم داشت.

کشت گندم در عمق مناسب خاک

رعایت عمق مناسب در زمان کشت بذور گندم، تاثیر زیادی در سرعت سبز شدن و استقرار اولیه بوته‌ها، سطح سبز مزرعه و تراکم مطلوب و در نهایت افزایش عملکرد گندم دارد.

بذور ریز و ضعیف از لحاظ ذخایر غذایی در صورتی که بصورت عمیق کشت شوند، این بذور انرژی کافی برای رساندن ساقه‌چه تا سطح خاک را نمی‌توانند تامین کنند و عملا سبزشدگی و استقرار اولیه گیاه و پنجه‌زنی بامشکل مواجه خواهد شد.

در صورتی که بذور خیلی سطحی هم کشت شوند، احتمال خسارت سرمازدگی زمستانه نیز وجود دارد.

عمق بذر بسته به رطوبت خاک و شرایط آب و هوایی متغیر است. درصورتی که رطوبت خاک در حد مطلوبی باشد، عمق 4-2 سانتی‌متر می‌تواند مطلوب باشد. در صورتی که رطوبت خاک کم بوده و احتمال سرمازدگی زمستانه باشد، کشت بذور گندم در عمق 5 سانتی‌متری می‌تواند مناسب باشد.

لزوم انجام آبیاری در مراحل حساس رشد گندم

آبیاری‌های بیش‌از حد و یا کمتر از نیاز گندم، گیاه را می‌تواند با تنش خشکی یا ماندآبی مواجه کند. رطوبت بالا احتمال ابتلای گیاه به انواع بیماری‌های قارچی و خوابیدگی بوته‌ها را به دنبال دارد.

تنش خشکی در هر یک از مراحل زیر باعث کاهش عملکرد دانه گندم می‌شود:

• مرحله کاشت (خاک‌آب)
• مرحله ساقه‌روی (ساقاب)
• مرحله سنبله (خوشاب)
• مرحله گرده‌افشانی (گل‌آب)
• مرحله پرشدن دانه (دان‌آب)

کمبود آب در مراحل اولیه رشد، جوانه‌زنی و استقرار گیاهچه را با مشکل مواجه می‌کند.

گندم در مرحله پنجه‌زنی نیز به تنش آبی حساس است. در مرحله رشد رویشی شاخص سطح برگ از اهمیت بالایی برخوردار است که تحت تنش خشکی با کاهش مواجه می‌شود. کم‌آبی قبل از مرحله برجستگی‌های دوگانه ممکن است تعداد آغازه‌های سنبلچه را کاهش دهد.

تنش رطوبتی در مرحله ساقه‌رفتن نیز تعداد دانه در سنبله را کاهش می‌دهد. بیشترین میزان کاهش عملکرد هنگامی رخ می‌دهد که تنش خشکی 10 روز قبل از گلدهی رخ دهد. تنش خشکی در این مرحله از رشد، تعداد سنبله‌های بارور را کاهش خواهد داد.

تنش خشکی در مرحله پر کردن دانه نیز موجب کاهش وزن دانه و عملکرد می‌شود.

گندم در مرحله ساقه‌رفتن و تشکیل سنبله دارای حداکثر سرعت رشد بوده و نیاز آبی آن افزایش پیدا می‌کند، آبیاری در این مرحله (ساقاب)، تاثیر زیادی در افزایش تعداد سنبله در واحد سطح، تعداد دانه در سنبله و افزایش عملکرد گندم دارد.

در مرحله گلدهی و گرده‌افشانی، در صورتی که گیاه با کمبود آب مواجه شود، عمل گرده‌افشانی و تلقیح با موفقیت انجام نشده و تعداد گلچه‌های بارور و در نتیجه تعداد دانه در سنبله کم می‌شود.

آبیاری در مرحله پرشدن دانه هم جهت افزایش وزن دانه و تناژ اهمیت دارد.

رطوبت و عناصر غذایی خاک از عوامل اصلی محدود کننده عملکرد گندم به شمار می‌روند. در این شرایط باید بین میزان کود مصرفی و رطوبت قابل دسترس تعادل ایجاد شود. یعنی مصرف کود به تنهایی در صورتی که رطوبت فراهم نباشد، نه‌تنها عملکرد را افزایش نمی‌دهد، بلکه می‌تواند موجب کاهش تناژ گندم شود.

استفاده از کودهای مناسب در قالب برنامه کودی

یکی از مهم‌ترین عواملی که می‌تواند روی افزایش عملکرد گندم تاثیرگذار باشد، توجه به تغذیه گیاهی و اجرای برنامه کودی مناسب و متناسب با شرایط کشت است.

توجه : تغذیه گیاهی زمانی موثر خواهد بود که سایر عوامل تاثیرگذار برعملکرد که در بالا ذکر شد در شرایط بهینه باشند. به عنوان مثال یکی از مهم‌ترین آنها تامین کافی رطوبت در محیط ریشه و توجه به تاریخ و تراکم‌ کاشت است.

کوددهی گندم نیاز به آگاهی کامل از فیزیولوژی گیاه و نیازهای غذایی آن در مراحل مختلف رشد است. توصیه‌های کودی عمومی برای افزایش عملکرد گندم نمی‌تواند موثر باشد. و برای اینکار بهتر است قبل از کاشت از مزرعه خود نمونه برداری کرده و با ارسال به آزمایشگاه‌های آب و خاک از وضعیت عناصر خاک مطلع شوید.

در ادامه به توصیه کودی گندم در مراحل مختلف رشد پرداخته می‌شود.

برنامه کودی گندم در مراحل مختلف رشد آن

عواملی که روی افزاش عملکرد گندم تاثیرگذار هستند و با عنوان اجزای عملکرد شناخته می‌شوند، عبارت‌اند از تعداد دانه در سنبله، تعداد خوشه در مترمربع و وزن هزار دانه، بنابراین مدیریت‌های زراعی و اجرای برنامه‌ کودی گندم باید در جهت بهبود این صفات و تثبیت هرکدام از این صفات در مراحل رشدی گیاه باشد.

تعداد خوشه در مترمربع: از عواملی که می‌توانند روی تعداد خوشه بارور در مترمربع تاثیر گذار باشند می‌توان به تاریخ مناسب کاشت، تراکم مناسب کشت، عمق مناسب کاشت و استقرار اولیه گیاهچه‌ها و کوددهی اشاره کرد که در بالا این موارد پرداخته شد. مهم‌ترین مرحله رشدی گندم که می‌توان تعداد خوشه‌ها تاثیر گذاشت، مرحله پنجه‌زنی تا ساقه‌روی است.

تعداد دانه در سنبله: تعداد دانه در سنبله از مرحله ساقه‌روی تا گرده‌افشانی تعیین و تثبیت می‌شود، بنابراین هرگونه عملیات زراعی در این بازه می‌تواند تعداد دانه در سنبله را افزایش دهد.

وزن هزار دانه: افزایش وزن دانه از زمان گرده‌افشانی تا مرحله رسیدگی تحت تاثیر عوامل محیطی و مدیریت‌های زراعی اتفاق می‌افتد. در مراحل بعد از گرده‌افشانی، انتقال مواد از ساقه، برگ و ریشه‌ها به سمت دانه زیاد شده و باعث افزایش وزن دانه می‌شود.

برای افزایش عملکرد گندم صرفا رعایت تاریخ کشت ، عمق مناسب یا رعیت تاریخ‌های ابیاری کفایت نمی‌کند و ضروری است توجه ویژه به کوددهی مزرعه در مراحل مختلف نیز داشته باشید. قبل از هرچیزی لازم است مراحل رشد گندم را بشناسید. در تصویر زیر به طور کلی مراحل مختلف رشد گندم بصورت تصویری نشان داده شده است.

مرحله قبل یا حین کاشت

تیمار کردن بذور با مواد مغذی مناسب: قبل از کشت گندم، توصیه می‌شود بذور گندم را با کودهای مخصوص، بذر مال کرده و سپس اقدام به کشت کنید. برای اینکار از محصولات با عنوان کود بذر مال که حاوی درصد مناسبی از عنصر روی، فسفر هستند استفاده کنید.

اهمیت استفاده از کود بذر مال در گندم و جو را در یک مقاله جداگانه مطالعه بفرمایید.

اینکار باعث افزایش قدرت و سرعت جوانه‌زنی، توسعه مناسب ریشه در خاک و بهبود استقرار اولیه گیاهچه‌ها می‌شود. استفاده از کودهای بذرمال باعث می‌شود سطح سبز و یکنواختی در مزرعه افزایش یابد. یکنواختی در سبز شدگی خود در نهایت باعث افزایش عملکرد گندم می‌شود.

مصرف کودهای پایه بصورت خاک مصرف: کودهای پایه که با  عنوان کودهای استارتر نیز در گندم شناخته می‌شوند، از این جهت به خاک اضافه می‌شوند که عناصر غذایی مورد نیاز برای رشد اولیه گندم را فراهم کنند. این کودها از آنجایی که به هنگام کشت و همراه بذر وارد خاک می‌شوند، باید در مصرف آنها احتیاط کرد، چرا که تماس مستقیم آنها با بذر می‌تواند باعث ایجاد شوری در محیط بذر و ایجاد سمیت برای بذر شوند و نه‌تنها سودی به همراه نداشته باشند، خود مانع جوانه‌زنی و سبز شدن بذور گندم شوند. در این ارتباط چند نکته مهم به شرح زیر تقدیم می‌شود.

• استفاده از کودهای فسفره و پتاسه دیرحل مثل سوپرفسفات تریپل یا دی آمونیوم فسفات برای تامین فسفر و سولفات پتاسیم گرانول برای تامین پتاسیم و همچنین مقادیر کم کودهای نیتروژنه مثل سولفات آمونیوم یا اوره در زمان کشت به عنوان کود پایه می‌تواند نیاز گیاه به این عناصر را فراهم کند.
• در زمان کاشت توصیه می‌شود از گوگردهای خالص گرانول به همراه باکتری‌های اکسید کننده آنها نیز در گندم استفاده کنید. این کود باعث تنظیم pH محیط خاک و همچنین افزایش حلالیت سایر عناصر می‌شود. ازطرفی خود گوگرد به عنوان عنصر غذایی جذب گیاه می‌شود. در این زمینه مقاله اهمیت مصرف گوگرد و مقایسه انواع آن را بخوانید.
• کودهای پایه تاثیر زیادی در کاهش خسارت ناشی از سرمازدگی گیاهچه‌های گندم دارند.
• کود و بذر را در تماس باهم در خاک قرار ندهید و با فاصله از هم در خاک استفاده کنید.
• اگر با خطی‌کار بذر و کود را همزمان در خاک قرار می‌دهید فاصله مناسب بین بذر و کود را رعایت کنید. تماس کود با بذر احتمال سمیت برای گیاهچه را به دنبال دارد و ممکن است مانع جذب آب توسط بذر شود. برای جلوگیری از آن، کود را با فاصله جانبی 5 سانتی‌متری و 5 سانتی‌متر عمیق‌تر از بذر در خاک قرار دهید.
• اگر غلظت پتاسیم خاک در زمان کشت بالای 300 ppm بود نیازی به مصرف کودهای پتاسیم پایه نیست.

اخیرا بعضی از شرکت‌ها اقدام به تولید بعضی کودهای زیستی-میکروبی کرده‌اند که میکروارگانیسم‌های موجود در این کودها تاثیر زیادی در افزایش حلالیت عناصر موجود در خاک و در نهایت افزایش عملکرد گندم دارند، مصرف این نوع کودها در زمان کاشت نیاز به مصرف کودهای پایه شیمیایی را کاهش می‌دهد.

مرحله سبز شدن و استقرار گیاهچه

رشد گیاهچه در مراحل اولیه و تولید ریشه‌های کافی اهمیت زیادی دارد. انرژی لازم برای این رشد از طریق ذخایر بذر و همچنین کودهای بذرمال که قبل کاشت روی بذر اسپری می‌شوند، تامین می‌شود. در این مرحله بعد از سبز شدن گیاهچه برای افزایش رشد آن می‌توان از کودهای آمینو اسید و نیتروژنی مثل سولفات آمونیوم یا اوره استفاده کرد. کودهای حاوی روی نیز به رشد و توسعه ریشه کمک می‌کند.

مصرف زیاد کودهای اوره یا آمینواسیدها در مرحله سبز شدن و استقرار در اقلیم‌های سرد ممکن است باعث افزایش حساسیت بوته به سرمای زمستان و خسارت به مزرعه شود. بنابراین در این استان‌ها این کودها باید با احتیاط بیشتر مصرف شوند.

مرحله پنجه‌زنی

پنجه‌ها همان ساقه‌های جانبی هستند که از کنار ساقه اصلی رشد می‌کنند، هرکدام از این پنجه‌ها می‌توانند مانند ساقه اصلی، به خوشه رفته و باعث افزایش عملکرد شوند.

توجه کنید که افزایش بیش از حد پنجه نیز مناسب نیست، در این شرایط بین پنجه‌ها برای دریافت مواد غذایی رقابت شکل گرفته و برخی از آنها نابارور خواهند شد. به‌طور معمول 3 الی 5 پنجه در گندم شکل می‌گیرد.

در این مرحله مصرف کود اوره، سولفات آمونیوم یا نیترات آمونیوم بصورت سرک و محلول‌پاشی برگی کودهای کلسیم، روی و سایر ریزمغذی‌ها باعث افزایش پنجه‌زنی و افزایش تعداد آغازه‌های سنبلچه (جایگاه دانه) می‌شود.

مرحله رشد ساقه

یکی از مراحل حساس کوددهی برای افزایش عملکرد گندم، مرحله ساقه‌روی است. رشد ساقه در اثر طویل شدن طول میانگره‌ها اتفاق می‌افتد.

هر گیاهچه حدود 8 تا 14 گره را بصورت فشرده (که با میانگره‌های 1 میلی‌متری از هم جدا شده‌اند) روی  هم دارد که در صورتی که شرایط محیطی مساعد باشد، رشد شش گره اول باعث هدایت سنبله به سمت بالا و طویل شدن ساقه می‌شود.

میانگره‌های پایینی بصورت فشرده باقی می‌مانند. زمانی که برگ مربوط به هر گره به اندازه نهایی خود رسید میانگره بعدی شروع به رشد می‌کند. در زمان ساقه روی نیاز غذایی و رطوبتی گیاه بالا بوده و هرگونه تنش در این مرحله از جمله کمبود نیتروژن و خشکی باعث می‌شود بعضی از پنجه‌ها نابارور شوند.

در مرحله ساقه‌روی، درکنار رشد طولی ساقه و افزایش فاصله میانگره‌ها، اندام‌های رویشی مثل برگ‌ها، غلاف برگ‌ها و ریشه توسعه می‌یابند. استفاده از کودهای نیتروژنی در طول دوره رشد ساقه، تاثیر زیادی در افزایش رشد رویشی و برگ‌ها دارد، در واقع لازمه افزایش عملکرد گندم رشد مناسب برگ‌ها و ساقه یعنی رشد رویشی و افزایش سطح تولید مواد فتوسنتزی توسط گیاه است. برای اینکار می‌توان از کودهای سولفات آمونیوم، اوره و یا نیترات آمونیوم بصورت سرک و کودهای ریزمغذی به همراه آب آبیاری یا برگ‌پاشی استفاده کرد. استفاده بیش از حد کودهای نیتروژنه باعث افزایش احتمال خوابیدگی بوته‌ها می‌شود بنابراین زمان و مقدار مصرف این کودها اهمیت زیادی دارد.

برای جلوگیری از خوابیدگی بوته‌ها (ورس) می‌توان از کودهای سیلیکات پتاسیم در طول دوره رشد استفاده کرد. اهمیت مصرف کودهای سیلیکات پتاسیم را در یک مقاله جداگانه مطالعه بفرمایید.

ظهور سنبله و گرده افشانی

پس از ظهور سنبله، دانه‌های گرده بالغ آزاد می‌شوند و گرده‌افشانی صورت می‌گیرد. گرده افشانی در سنبله گندم از طریق مشاهده خارج شدن پرچم‌ها از گلچه‌‌ها قابل تشخیص است.

کمبود آب یا گرما و کمبود مواد غذایی در این مرحله روی تعداد نهایی دانه در سنبله و عملکرد تاثیر دارد. مرحله گرده افشانی یک دوره کوتاهی بوده و ممکن است بین 3 الی 4 روز  در کل مزرعه عمل گرده‌افشانی صورت گیرد. معمولا با افزایش دما و در اوایل صبح اتفاق می‌افتد.

از آنجایی که تعداد نهایی دانه در این مرحله تعیین و تثبیت می‌شود، استفاده از کودهای کلسیم و ریزمغذی حاوی عناصری مانند روی و بور بصورت محلول‌پاشی برگی تاثیر زیادی در افزایش تعداد دانه در سنبله و نهایتا افزایش عملکرد گندم دارد.

مرحله نمو و پرشدن دانه

بعد از گرده‌افشانی گلچه‌هایی که بارور شوند، دانه را تشکیل داده و این دانه با مواد فتوسنتزی پر می‌شود. مرحله نمو دانه از مرحله گرده افشانی تا رسیدگی فیزیولوژیکی را شامل می‌شود. پر شدن دانه شامل سه مرحله شیری، خمیری نرم و خمیری سخت است.

بعد از مرحله گرده‌افشانی، دیگر نمی‌توان روی تعداد دانه در سنبله تاثیر گذاشت، چون که تعداد نهایی دانه در سنبله تا اواخر گرده‌افشانی تعیین شده است. در این مرحله باید از کودهایی استفاده کنیم که مواد غذایی در دانه تجمع یافته و وزن آن بیشتر شود. استفاده از کودهای پتاسیمی با حلالیت بالا یا سیلیکات پتاسیم بصورت محلول‌پاشی برگی تاثیر زیادی در افزایش وزن دانه و افزایش عملکرد گندم دارد.

جدول کود دهی گندم

خلاصه همه موارد کودی که در بالا گفتیم در جدول زیر تقدیم شما می‌شود.

مرحله رشدی	نوع کود و روش مصرف
قبل و حین کاشت	کودهای پایه فسفره، پتاسیمی و گوگرد به همراه مقدار کم اوره بصورت خاک مصرف بذر مال کردن بذور با کودهای حاوی روی
سبز شدن و استقرار	مصرف کودهای حاوی روی برای توسعه ریشه بصورت کود آبیاری کودهای نیتروژنی و اسیدآمینه برای رشد گیاهچه
پنجه زنی	مصرف کودهای سیلیکات پتاسیم بصورت کود آبیاری برای مقاومت به سرمای زمستان محلول پاشی کودهای کلسیم، ریزمغذی و روی برای افزایش تعداد جایگاه‌های تولید دانه
ساقه روی	کود آبیاری اوره و اسید آمینه برای افزایش رشد بوته کود آبیاری سیلیکات پتاسیم برای مقاومت به خوابیدگی بوته کود آبیاری سولوپتاس بصورت کود آبیاری
ظهور سنبل	محلول پاشی کلسیم، ریزمغذی و روی برای افزایش تعداد دانه در سنبله
تشکیل و شیری شدن دانه	کود آبیاری سولوپتاس برای پر شدن دانه
خمیری شدن دانه	محلول پاشی سیلیکات پتاسیم برای پر شدن دانه

صحبت پایانی : کشاورزان عزیز، رسیدن به عملکرد و تناژ بالا در گندم تنها با رعایت چند تکنیک ساده که در بالا ذکر شد میسر خواهد بود. به این نکته توجه کنید که افزایش عملکرد گندم زمانی حاصل خواهد شد که همه عوامل موثر برعملکرد مانند تاریخ‌های کاشت، آبیاری، رقم مناسب، اجرای برنامه کودی صحیح و علمی، مبارزه با علف‌های هرز و آفات و سایر مواردی که ذکر شد بصورت بهینه مدیریت شوند.

اگر در زمینه برنامه کودی و افزایش عملکرد گندم و سایر موارد مربوط به این محصول سوال و نظری دارید، در بخش نظرات همین صفحه مطرح کنید.