چغندرقند گیاهی بسیار مهم در کشاورزی و صنعت غذایی جهان است که داستانها و ویژگیهای جالبی دارد. در ادامه 30 نکته و واقعیت جالب درباره این گیاه را میخوانید:
- خاستگاه چغندرقند: گمان میرود که خاستگاه اصلی چغندرقند در آسیا باشد و از آنجا به بسیاری از مناطق جهان، به ویژه مناطقی با آبوهوای معتدل، گسترش یافته است.
- طول دوره رشد چغندرقند: بسته به شرایط اقلیمی، چغندرقند دوره رشد نسبتا طولانی دارد که معمولا بین ۱۴۰ تا ۲۰۰ روز طول میکشد.
- خاک مناسب چغندرقند: چغندرقند بهترین رشد را در خاکهایی با بافت متوسط تا کمی سنگین و با زهکشی مناسب دارد؛ چرا که خاکهای متراکم و فشرده میتوانند مانع رشد ریشه شده و عملکرد محصول را کاهش دهند.
- کاشت چغندر قند: چغندرقند به بستر کشتی عمیق و به خوبی آمادهشده نیاز دارد. برای اطمینان از رعایت فاصله مناسب، بذرها معمولا در عمق ۱ تا ۲ سانتیمتری کاشته میشوند.
- تراکم چغندرقند: تراکم معمول گیاه چغندرقند در کشتهای تجاری، بین ۴۰ هزار تا ۱۰۰ هزار بوته در هر هکتار است. برای ایجاد فضای کافی جهت رشد گیاه، عملیات تنک کردن ضروری است.
- میزان تولید شکر: از هر یک تن چغندرقند میتوان حدود ۱۵۰ کیلوگرم شکر به دست آورد.
- تناوب چغندرقند: تناوب زراعی چغندرقند با محصولات دیگری مانند غلات، به حفظ حاصلخیزی خاک کمک میکند.
- تأمینکننده بزرگ شکر: چغندرقند پس از نیشکر، دومین منبع بزرگ تولید شکر در جهان است و حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از شکر مصرفی کل جهان را تأمین میکند.
- گیاه مناطق معتدل: برخلاف نیشکر که در مناطق گرمسیری و استوایی رشد میکند، چغندرقند گیاه مناطق معتدل و سردسیر است و در کشورهایی با زمستانهای سرد به خوبی رشد میکند.
- کشف یک شیمیدان آلمانی: در سال ۱۷۴۷، شیمیدانی آلمانی به نام «آندریاس مارگراف» کشف کرد که کریستالهای شیرین داخل چغندر، از نظر شیمیایی دقیقاً همان قند (ساکارز) موجود در نیشکر است.
- نقش تاریخی ناپلئون بناپارت: در اوایل قرن نوزدهم، زمانی که نیروی دریایی بریتانیا مسیرهای تجاری فرانسه را مسدود کرد و واردات نیشکر قطع شد، ناپلئون دستور داد تا مزارع وسیعی در فرانسه به کشت چغندرقند اختصاص یابد و بدین ترتیب صنعت مدرن قند چغندر متولد شد.
- خانواده مشترک با لبو: چغندرقند، لبو و چغندر برگی (سوئیس چارد) همگی از یک خانواده و یک گونه گیاهی (Beta vulgaris) هستند، اما انسانها هر کدام را برای ویژگی خاصی (قند، رنگ، یا برگ) اصلاح نژاد کردهاند.
- رنگ سفید ریشه: برخلاف لبو که قرمز تیره است، ریشه چغندرقند رنگی سفید یا مایل به زرد کمرنگ دارد و شکل آن مخروطی است.
- قند شیمیایی کاملاً یکسان: شکری که از چغندرقند به دست میآید، از نظر مولکولی و شیمیایی با شکر نیشکر کاملاً یکسان است و در طعم، بو و ظاهر هیچ تفاوتی با آن ندارد.
- مقدار قند موجود: یک چغندرقند معمولی حدود ۱ تا ۲ کیلوگرم وزن دارد و در صورتی که کیفیت خوبی داشته باشد، حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از وزن آن را خالص قند تشکیل میدهد.
- محصولی دوساله: چغندرقند یک گیاه «دوساله» است. در سال اول قند را در ریشه خود ذخیره میکند. اگر در سال اول برداشت نشود، در سال دوم از این قند ذخیرهشده برای گل دادن و تولید بذر استفاده میکند. به همین دلیل کشاورزان آن را در همان سال اول برداشت میکنند.
- یخزدایی جادهها در زمستان: در برخی کشورها (مانند آمریکا و کانادا) از آب و عصاره چغندرقند ترکیبشده با نمک، برای ذوب کردن یخ جادهها در زمستان استفاده میشود! این ترکیب در دماهای بسیار پایینتر از نمک معمولی عمل میکند و آسیب کمتری به آسفالت و محیط زیست میزند.
- منبع سوخت پاک: از شیره چغندرقند برای تولید «اتانول زیستی» (بایواتانول) استفاده میشود که یک سوخت تجدیدپذیر و جایگزینی پاکتر برای بنزین است.
- پسماند ارزشمند (تفاله): پس از استخراج قند در کارخانهها، تفاله باقیمانده (پالپ) دور ریخته نمیشود، بلکه خشک شده و به عنوان یک خوراک بسیار مغذی و پرانرژی به مصرف دامها میرسد.
- مقاومت به شوری: چغندرقند مقاومت نسبتاً بالایی در برابر شوری خاک دارد. دلیل این امر آن است که اجداد وحشی این گیاه (چغندر دریایی) در سواحل و کنار آبهای شور دریاها رشد میکردند.
- کاربردهای ملاس: ملاس چغندرقند (شربت غلیظ و تیرهای که در پایان فرآیند تولید شکر باقی میماند) در تولید خمیرمایه نانوایی، الکل صنعتی، اسید سیتریک و خوراک دام کاربرد فراوانی دارد.
- برگهای خوراکی اما رهاشده: برگهای چغندرقند خوراکی هستند و سرشار از ویتامین و مواد معدنیاند، اما در کشاورزی مدرن معمولاً هنگام برداشت روی زمین رها میشوند تا به عنوان کود طبیعیِ غنی از نیتروژن به خاک برگردند.
- بزرگترین تولیدکنندگان جهان: کشورهای روسیه، فرانسه، ایالات متحده آمریکا و آلمان به ترتیب از بزرگترین کشورهای تولیدکننده چغندرقند در جهان هستند.
- اولین کارخانه قند جهان: اولین کارخانه تولید قند از چغندرقند در جهان توسط «فرانتس کارل آچارد» (شاگرد مارگراف) با حمایت پادشاه پروس، در سال ۱۸۰۱ در سیلیزیا تأسیس شد.
- استخراج با آب گرم (دیفیوژن): در فرآیند استخراج شکر، ریشههای چغندر به صورت رشتههای بسیار نازک (به نام خلال) خرد میشوند و قند آنها نه با فشردن، بلکه از طریق غوطهور شدن در آب گرم (در دستگاهی به نام دیفیوزر) استخراج میشود.
- کشت در ایران: ایران سابقه طولانی در کشت چغندرقند دارد. جالب است بدانید در بیشتر استانهای ایران کشت آن «بهاره» است، اما در خوزستان به دلیل گرمای شدید تابستان، چغندرقند به صورت «پاییزه» کشت میشود و در اواخر بهار برداشت میگردد.
- تصفیه شکر با شیر آهک: برای اینکه شربت خامِ خارجشده از چغندر به شکر سفید تبدیل شود، از موادی مانند «شیر آهک» و «گاز دیاکسید کربن» برای جذب ناخالصیها و رنگبری شربت استفاده میشود تا در نهایت بلورهای شفاف و سفید شکر به دست آیند.
- شرایط آب و هوایی: این محصول در شرایط آبوهوایی مختلف کشت میشود و به داشتن مقاومت بالا در برابر خاکهای شور و قلیایی معروف است.
- کاربرد پنهان در صنایع آرایشی و دارویی (جادوی بتائین): از چغندرقند مادهای بسیار ارزشمند به نام بتائین استخراج میشود که کاربردی فراتر از صنایع غذایی دارد. بتائین خاصیت فوقالعادهای در حفظ رطوبت دارد؛ به همین دلیل، یکی از ترکیبات محبوب و مهم در ساخت کرمهای آبرسان پوست، لوسیونها، شامپوها و محصولات ضدچروک است. علاوه بر این، در داروسازی نیز از بتائین استخراجشده از چغندرقند به عنوان مکملی برای محافظت از کبد و کمک به سلامت قلب و عروق استفاده میشود.
- ریشههای پنهان و بسیار عمیق: اگرچه آن قسمت غدهای و ضخیمی از چغندرقند که کشاورزان برداشت میکنند معمولاً فقط حدود ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر طول دارد، اما جالب است بدانید که ریشههای مویی و فرعی این گیاه میتوانند تا عمق ۳ متری در خاک نفوذ کنند! این شبکه ریشهای عمیق نه تنها باعث مقاومت گیاه در برابر دورههای خشکی میشود، بلکه مانند یک شخمزن طبیعی عمل کرده و به تهویه لایههای عمیق خاک کمک میکند.
